با گذشت یک هفته از آغاز درگیریهای نظامی میان ایالات متحده و جمهوری اسلامی، بازار سرمایه در ایران همچنان در وضعیت تعطیلی، تعلیق و رکورد قرار دارد و مقامهای اقتصادی دولت جمهوری اسلامی اعلام کردهاند معاملات سهام در بورس تهران فعلا از سر گرفته نمیشود. هدف این تصمیم که در ظاهر جلوگیری از نوسان شدید قیمتها و حمایت از سرمایهگذاران عنوان میشود، از دید بسیاری از تحلیلگران اقتصادی نشانه عمق شکنندگی ساختار اقتصاد ایران است.
وزیر اقتصاد روز شنبه ۱۵ اسفند اعلام کرد با توجه به «شرایط ویژه کشور» فعالیت عادی بازار بورس تا اطلاع بعدی متوقف خواهد بود. او گفت این تصمیم برای صیانت از سرمایه سرمایهگذاران اتخاذ شده است. با این حال، کارشناسان اقتصادی میگویند چنین اقدامی بیش از آنکه بیانگر مدیریت بحران باشد، نشانه نگرانی دولت از احتمال سقوط شدید شاخصهای بازار پس از بازگشایی معاملات است.
سازمان بورس و اوراق بهادار نیز در اطلاعیهای اعلام کرد که انجام معاملات سهام، حق تقدم و ابزارهای مشتقه طی روزهای یکشنبه تا سهشنبه، ۱۷ تا ۱۹ اسفند، متوقف خواهد بود. در این مدت، سایر ارکان بازار سرمایه، از جمله معاملات اوراق با درآمد ثابت و همچنین صدور و ابطال واحدهای صندوقهای سرمایهگذاری مبتنی بر این اوراق، همچنان فعال خواهند بود.
مقامهای بازار سرمایه میگویند این محدودیتها برای جلوگیری از نوسانهای شدید قیمت و حفظ ثبات نسبی بازار در شرایط بحرانی اعمال شده است. با این حال، شماری از اقتصاددانان معتقدند چنین تصمیمهایی نشان میدهد دولت از واکنش احتمالی سرمایهگذاران به شرایط جنگی و بحران اقتصادی بیم دارد.
بازار سرمایه ایران در سالهای گذشته بارها نشان داده است که به تحولات سیاسی و امنیتی واکنش سریع و شدید نشان میدهد. در دورههای بیثباتی، سرمایهگذاران اغلب تلاش میکنند داراییهایشان را نقد کنند یا سرمایههایشان را به بازارهای کمخطرتر منتقل کنند. در چنین شرایطی احتمال شکلگیری موج فروش گسترده و سقوط شاخصها افزایش مییابد.
نگرانی از سقوط شاخصها پس از بازگشایی
برخی تحلیلگران میگویند حتی اگر بازار در هفتههای آینده بازگشایی شود، بازگشت بورس تهران به وضعیت عادی در کوتاهمدت بعید خواهد بود. ادامه آشفتگی سیاسی، اختلال در فعالیتهای اقتصادی و نگرانی از آینده اقتصاد کشور و احتمال تغییر رژیم، عواملیاند که میتوانند رکود در بازار سرمایه را تشدید کنند.
به گفته این کارشناسان، یکی از مهمترین مشکلات بازار سرمایه ایران در شرایط فعلی کاهش شدید اعتماد سرمایهگذاران است. جنگ، تحریمهای اقتصادی، نوسانهای شدید ارزی و نبود چشمانداز روشن برای اقتصاد کشور باعث شده بسیاری از فعالان اقتصادی ترجیح دهند از بازار سهام فاصله بگیرند.
این وضعیت در حالی رخ میدهد که بورس تهران حتی پیش از آغاز درگیریهای نظامی نیز نشانههای ضعف و بیثباتی را نشان داده بود. در هفتههای پیش از حملات نظامی کنونی، افزایش مخاطرات سیاسی، از جمله تنش در روابط ایران و آمریکا و نگرانی از گسترش بحرانهای منطقهای باعث شده بود بسیاری از سرمایهگذاران با احتیاط بیشتری معامله کنند. این روند فشار فروش در بازار را افزایش داد و شاخصها را وارد مسیر نزولی کرد.
آغاز بحران با توقف فوری معاملات
با شروع درگیریهای نظامی، سازمان بورس در همان ساعات نخست معاملات بازار سهام را متوقف کرد و اعلام کرد همه معاملات آن روز باطل خواهد شد. کارشناسان میگویند در آن زمان احتمال شکلگیری موج فروش هیجانی بسیار بالا بود و ادامه معاملات ممکن بود به سقوط شدید قیمتها و تشکیل صفهای سنگین فروش منجر شود.
در چنین شرایطی توقف معاملات بهمنزله اقدامی برای مهار واکنشهای هیجانی اولیه سرمایهگذاران در نظر گرفته شد. با این حال، ادامه تعطیلی بازار در روزهای بعد باعث شد بحث درباره پیامدهای منفی این تصمیم در میان تحلیلگران اقتصادی شدت بگیرد.
به گفته برخی کارشناسان، یکی از مهمترین ویژگیهای بازارهای مالی «نقدشوندگی» است؛ یعنی سرمایهگذاران باید بتوانند در هر زمان داراییشان را به پول نقد تبدیل کنند. بسته شدن بازار برای مدت طولانی این امکان را از سرمایهگذاران میگیرد و نگرانی و بیاعتمادی بیشتری در میان فعالان اقتصادی ایجاد میکند.
نقش صندوقهای درآمد ثابت
در شرایط فعلی تنها بخش محدودی از بازار سرمایه فعال است. صندوقهای سرمایهگذاری با درآمد ثابت همچنان امکان صدور و ابطال واحدهای سرمایهگذاری را دارند. این صندوقها معمولا بخش عمده داراییهاشان را در اوراق کمخطر سرمایهگذاری میکنند و به همین دلیل نوسان آنها در قیاس با بازار سهام کمتر است.
به همین دلیل بسیاری از سرمایهگذاران محتاط از این صندوقها به عنوان محلی نسبتا امن برای نگهداری سرمایه استفاده میکنند. ادامه فعالیت این صندوقها تا حدی اعتماد سرمایهگذاران را حفظ میکند و مانع از مسدود شدن کامل نقدینگی در بازار سرمایه میشود.
با این حال تجربه بحرانهای پیشین نشان میدهد حتی در این بخش از بازار نیز احتمال خروج گسترده سرمایه وجود دارد.
نمونه مشابه چنین وضعیتی در جریان درگیری نظامی ۱۲روزه در خرداد امسال مشاهده شد. در آن زمان نیز بورس تهران پس از آغاز حمله اسرائیل حدود دو هفته تعطیل شد و معاملات سهام متوقف ماند، اما پس از گذشت یک هفته از آغاز جنگ، معاملات صندوقهای درآمد ثابت دوباره آغاز شد و سرمایهگذاران توانستند در فاصله ساعت ۹ تا ۱۱ واحدهای این صندوقها را معامله کنند. در همان نخستین روز بازگشایی، خروج سرمایه از این صندوقها به رکورد ۲۲ همت رسید؛ رقمی که نشان میداد بسیاری از سرمایهگذاران برای تامین نقدینگی خود ناچار شدهاند داراییهایشان را نقد کنند.
فعالان بازار میگویند در آن مقطع برخی سرمایهگذاران به دلیل قفل شدن نقدینگی در بخشهای مختلف اقتصاد، از جمله کسبوکارها یا حتی حسابهای بانکی، به داراییهای مالی خود متوسل شدند تا هزینههای روزمره را تامین کنند. پس از بازگشایی کامل بازار نیز بورس تهران با فشار فروش قابل توجهی روبهرو شد و شاخصها افت محسوسی داشتند.
تاثیر بحران بر بازارهای منطقه
تحولات اخیر تنها به بازار سرمایه ایران محدود نمانده است. در روزهای نخست بحران، برخی بورسهای منطقه نیز تحت تاثیر تنشهای نظامی قرار گرفتند. بورسهای ابوظبی و دبی برای مدتی معاملاتشان را متوقف کردند و بورس کویت نیز چند روز تعطیل شد. در مقابل، بازارهای عربستان سعودی و مصر فعال بودند، اما شاخصهای آنها کاهش قابل توجهی داشت.
این تجربه نشان میدهد حتی زمانی که بازارهای مالی فعالاند نیز مخاطره جنگ موجب افت ارزش سهام و افزایش فشار فروش میشود.
در نظر کارشناسان اقتصادی، سیاستگذاران در چنین شرایطی با چالشی دشوار روبهرو هستند. از یک سو باید از سقوط شدید قیمتها جلوگیری کنند و از سوی دیگر باید امکان نقدشوندگی داراییها را برای سرمایهگذاران حفظ کنند.
تجربه جهانی نشان میدهد تعطیلی بازارهای مالی در زمان جنگ معمولا کوتاهمدت است. برای نمونه، پس از آغاز جنگ روسیه و اوکراین در فوریه ۲۰۲۲ بورس مسکو حدود چهار هفته تعطیل شد. در جریان انقلاب مصر در سال ۲۰۱۱ نیز بورس قاهره نزدیک به دو ماه بسته ماند، که یکی از طولانیترین توقفها در تاریخ بازارهای مالی به شمار میآید.
در حال حاضر تحلیلگران دو سناریوی اصلی برای آینده بورس تهران مطرح میکنند. در سناریوی نخست، در صورت کاهش تنشهای نظامی، بازار طی روزهای آینده به شکل کنترلشده بازگشایی میشود، هرچند احتمال تشکیل صفهای فروش در روزهای نخست بسیار بالا خواهد بود، ضمن آنکه با در نظر گرفتن برنامههای جنگی موجود و شرایط سیاسی این احتمال ضعیف است.
در سناریوی دوم، اگر شرایط جنگی ادامه یابد یا حکومت دستخوش تغییر شود، تعطیلی بازار ممکن است برای چند هفته دیگر تمدید شود. با این حال بسیاری از کارشناسان هشدار میدهند ادامه این وضعیت اعتماد سرمایهگذاران را بیش از پیش تضعیف و بحران در بازار سرمایه ایران را عمیقتر میکند.
در مجموع، ادامه تعطیلی بورس تهران نهتنها نشانه شوک ناشی از درگیریهای نظامی است، بلکه تصویری روشن از شکنندگی اقتصاد ایران و سطح پایین اعتماد در میان سرمایهگذاران ارائه میکند؛ وضعیتی که حتی بر فرض پایان بحران نظامی نیز به آسانی ترمیم نخواهد شد.
